Seyhi kaçıncı yüzyıl ?

Yaren

New member
Eskiden besili öküzleri gören eşek vardı; bugün ise sürekli başkalarının kariyerini, evini, arabasını, seyahatini veya yaşam tarzını gören insan var.

Bu nedenle Harnâme’yi yalnızca “eşek hikâyesi” olarak okumak, eserin sosyal eleştiri gücünü ciddi biçimde azaltır.

Erkeklerin ve Kadınların Bakış Açısı Meselesine Nasıl Yaklaşmalı?

Bu konuda özellikle dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler sonuç odaklıdır, kadınlar duygusaldır” gibi kesin hükümler bilimsel olarak sağlıklı değildir. İnsanların bakış açısını yalnızca cinsiyet üzerinden açıklamak, hem bireysel farklılıkları hem de kültürel şartları görmezden gelir.

Bunun yerine Şeyhî’nin eserlerinin farklı okur gruplarında hangi soruları ortaya çıkarabileceğine bakmak daha verimli olabilir.

Örneğin pratik ve sonuç odaklı bir okur Harnâme’ye baktığında şu soruyu sorabilir: “Eşek neden yanlış bir hedef seçti ve kararının sonucu ne oldu?”

Bu okuma, davranış-sonuç ilişkisine yoğunlaşır. Statü değişimi isteyen kişinin önce bulunduğu koşulları doğru analiz etmesi gerektiği düşünülebilir.

Başka bir okur ise hikâyedeki duygusal ve sosyal boyuta yoğunlaşabilir: Eşek neden kendisini yetersiz hissediyor? Başkalarıyla karşılaştırılmak onun davranışını nasıl değiştiriyor? Toplumun bireye biçtiği değer, kişinin kendi değer algısını nasıl etkiliyor?

Bunların kadın veya erkeklere otomatik olarak dağıtılması doğru olmaz. Fakat forum tartışması açısından farklı bakış açılarını yan yana koymak oldukça verimli olabilir. Bir kişi eserdeki “sonuç” meselesini öne çıkarırken başka bir kişi “aidiyet”, “değer görme” veya “sosyal dışlanma” boyutunu daha önemli bulabilir.

Bence Harnâme’nin gücü de burada: Tek bir okuma biçimine zorlamaması.

Şeyhî’nin Dönemini Bugünün Dünyasıyla Karşılaştırmak

Şeyhî’nin yaşadığı dünyayla bugünkü dünya arasında yaklaşık altı yüzyıllık bir mesafe var. Fakat bazı insan davranışları şaşırtıcı biçimde tanıdık.

Örneğin Harnâme’deki eşek, sahip olmadığı bir statüyü elde etmek ister. Bunun için başkalarının sahip olduğu özellikleri ölçü olarak kullanır.

Bugün bunun karşılığını kariyer rekabetinde, tüketim kültüründe ve sosyal medyada görmek mümkün. İnsanlar yalnızca ihtiyaçları doğrultusunda değil, çevrelerindeki insanların sahip olduklarına bakarak da hedef belirleyebiliyor.

Burada ekonomi ve psikoloji devreye giriyor. Tüketim davranışlarında “sosyal karşılaştırma” önemli bir araştırma alanıdır. İnsanlar kendi durumlarını değerlendirirken yalnızca mutlak koşullarına değil, çevrelerindeki kişilerin durumlarına da bakabilirler.

Dolayısıyla Harnâme’nin yüzyıllar sonra hâlâ anlaşılabilir olmasının sebebi, kullandığı hayvan karakterlerinin komikliği değil; insanın statü, kıyaslama ve beklenti karşısındaki davranışlarını yakalamasıdır.

Şeyhî’nin Edebiyat Tarihindeki Yeri Neden 15. Yüzyılla Birlikte Anılıyor?

Şeyhî’nin hayatının bir bölümünün 14. yüzyıla denk gelmesine rağmen edebiyat tarihindeki asıl konumu 15. yüzyılın başlarında belirginleşir.

Bu dönem, Anadolu’daki Türkçe edebiyatın daha güçlü ve sistemli bir hâle geldiği dönemlerden biridir. Şeyhî’nin Ahmedî ve Ahmed-i Dâî gibi isimlerle birlikte anılması da tesadüf değildir.

Divanının, Anadolu sahasında tertip edilen en eski divanlar arasında önemli bir yere sahip olması bu açıdan değerlidir. Ayrıca 12 nüshasının tespit edilmiş olması, eserin sonraki dönemlerde de yazma kültürü içinde dolaşımda olduğunu gösteren somut bir veridir.

Buradan önemli bir sonuç çıkarabiliriz: Bir edebiyatçının etkisini yalnızca yaşadığı dönemdeki şöhretiyle ölçmek doğru değildir. Eserin sonraki yüzyıllarda kopyalanması, incelenmesi ve yeniden yayımlanması da kültürel etkisinin göstergelerindendir.

Şeyhî Divanı’nın Ali Nihad Tarlan tarafından yayımlanması ve daha sonraki araştırmalarla farklı nüshalarının incelenmesi, bu metinlerin modern dönemde de bilimsel araştırmanın konusu olduğunu gösterir.

Peki Şeyhî Kaçıncı Yüzyılın Şairidir?

Toparlarsak, Şeyhî için en doğru kısa cevap 15. yüzyıl şairidir. Ancak daha akademik ve ayrıntılı ifade 14. yüzyılın sonlarında doğmuş, 15. yüzyılın başlarında yaşamış ve 1429’dan sonra vefat etmiş bir Osmanlı dönemi şairi, hekimi ve klasik Türk edebiyatının kurucu isimlerinden biri şeklinde olacaktır.

Yaklaşık 1371-1376 arasındaki doğum tahmini ile 1429 sonrası ölüm tarihi arasında düşündüğümüzde, onun hayatının önemli kısmı Osmanlı tarihinin son derece hareketli bir dönemine denk gelir. Çelebi Mehmed’in gözünü tedavi etmesi gibi gerçek tarihsel olaylar, onu yalnızca edebiyat kitaplarında adı geçen soyut bir figür olmaktan çıkarır.

Üstelik 202 gazel, 6.944 beyitlik Hüsrev ü Şîrîn ve sosyal hiciv özelliğiyle öne çıkan Harnâme gibi eserler, Şeyhî’nin üretiminin genişliğini gösterir.

Bence Şeyhî hakkında asıl ilginç soru artık “Hangi yüzyılda yaşadı?” sorusundan biraz daha ileri götürülebilir: 600 yıl önce yazılmış bir eser, bugün hâlâ insan davranışlarını açıklayabilecek kadar güncelse, bunun sebebi edebiyatın mı gücü, yoksa insan davranışlarının yüzyıllar boyunca fazla değişmemesi mi?

Bir başka tartışma da Harnâme üzerinden yapılabilir: Eşeğin öküzlere özenmesini siz daha çok kişisel yanlış karar olarak mı, yoksa toplumsal statü baskısının sonucu olarak mı okuyorsunuz?

Ve belki en ilginç soru şu: Bugün Harnâme yeniden yazılsaydı, eşeğin yerinde kim olurdu?

Kaynaklar ve Dayanaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Şeyhî”, Halit Biltekin. Madde, Şeyhî’nin doğumuna ilişkin tahminleri, 1415’te Çelebi Sultan Mehmed’in gözünü tedavi etmesini, eserlerini ve edebî konumunu ayrıntılı biçimde ele almaktadır.

2. Şeyhî Divanı. Divandaki 15 kaside, 4 terciibend, 2 terkibibend, 1 mesnevi, 2 müstezad ve 202 gazel bilgileri TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki bibliyografik ve eser bilgileriyle uyumludur.

3. Şeyhî, Hüsrev ü Şîrîn. Eserin 6.944 beyitten oluştuğu ve Nizâmî-i Gencevî’nin aynı adlı eserinden hareketle meydana getirildiği TDV İslâm Ansiklopedisi’nde belirtilmektedir.

4. Harnâme üzerine çalışmalar. Tahir Olgun’un Germiyanlı Şeyhî ve Harnâmesi ve Faruk Kadri Timurtaş’ın Şeyhî’nin Harnâmesi çalışmaları, eserin metin ve edebî özelliklerinin incelenmesinde başvurulan önemli araştırmalardandır.

5. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Divan Edebiyatı”. Şeyhî’nin içinde yer aldığı klasik Türk edebiyatının oluşum sürecini ve erken dönem divan geleneğinin tarihsel çerçevesini anlamak açısından temel kaynaklardan biridir. islamansiklopedisi.org.tr+1