Sadrazamdan sonra en yetkili kişi kimdi ?

Yaren

New member
“Irk” Meselesinde Osmanlı İçin Daha Dikkatli Bir Dil Gerekli

Osmanlı tarihini günümüzün “ırk” kategorileriyle birebir açıklamak da sorunlu olabilir.

Osmanlı toplumunda insanlar yalnızca modern anlamda “ırk” temelinde sınıflandırılmıyordu. Dinî aidiyet, mezhep, etnik köken, bölgesel kimlik, hanedanla ilişki, askerî statü ve sosyal sınıf gibi birçok unsur kişinin toplumdaki konumunu etkileyebiliyordu.

Bu nedenle “Osmanlı’da ırkçılık vardı/yoktu” gibi iki uçlu ifadeler yerine, belirli dönemlerde insanların hangi kategoriler üzerinden farklı muamele gördüğünü incelemek daha sağlıklı olur.

Müslüman-gayrimüslim ayrımı, millet yapıları, kölelik kurumları, devşirme sistemi, saray hizmetleri ve farklı etnik toplulukların devlet içerisindeki konumları bu bağlamda ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Örneğin yönetici elit içerisinde farklı etnik kökenlerden insanların bulunması, Osmanlı sisteminin etnik açıdan tamamen kapalı olduğu iddiasını zayıflatır. Ancak bu durum toplumdaki bütün grupların eşit sosyal statüye sahip olduğu anlamına da gelmez.

Tam tersine, sınıf, din, cinsiyet ve idarî statü birbirini kesen farklı eşitsizlik biçimleri oluşturabiliyordu.

Bugünkü sosyal bilimlerde “kesişimsellik” olarak tartışılan bakış açısı burada yararlı bir düşünme aracı olabilir: Bir insanın yalnızca kadın, yalnızca erkek, yalnızca Müslüman, yalnızca gayrimüslim veya yalnızca yoksul olması değil; bu özelliklerin birlikte nasıl deneyimlendiği önemlidir.

XVIII. Yüzyılda Dengeler Değişiyor

Sorunun cevabını dönemlere ayırmanın zorunlu olduğu en açık alanlardan biri XVIII. yüzyıldır.

Dîvân-ı Hümâyun’un devlet yönetimindeki ağırlığının azalması ve Bâbıâli'nin daha merkezi bir hükümet mekânı haline gelmesiyle birlikte sadrazam çevresindeki bürokratik kadroların önemi arttı. TDV'nin reîsülküttâb maddesi, XVIII. yüzyılda bu makamın sadrazam ve sadâret kethüdâsından sonra üçüncü adam konumuna yükseldiğini açıkça belirtir.

Bu yüzden “sadrazamdan sonra kim gelirdi?” sorusuna XVIII. yüzyıl için “şeyhülislâm” diye doğrudan cevap vermek de yeterli değildir.

Çünkü dinî otorite ile idarî-bürokratik otorite aynı şey değildi.

Şeyhülislâmın hukukî ve dinî ağırlığı başka bir alandayken, sadâret kethüdâsı iç yönetimde, reîsülküttâb ise diplomasi ve bürokratik yazışmalarda güçlü konumlara sahip olabiliyordu.

Dolayısıyla “ikinci adam” ifadesi, hangi güç türünü ölçtüğümüze bağlı olarak değişiyor.

Sadâret Kethüdâsı Neden Önemliydi?

Sadâret kethüdâsı da bu tartışmada özellikle dikkate alınması gereken makamdır. XVIII. yüzyılda Bâbıâli'nin güç kazanmasıyla sadrazamın en yakın yardımcıları önem kazandı. Reîsülküttâbın TDV maddesinde de sadâret kethüdâsı sadrazamın başyardımcısı ve iç işlerin sorumlusu olarak tanımlanıyor.

Bu durum aslında “en yetkili ikinci kişi” sorusunun neden problemli olduğunu çok güzel gösteriyor.

Bir makamı askerî güç açısından değerlendirdiğimizde başka, dinî meşruiyet açısından değerlendirdiğimizde başka, iç yönetim açısından değerlendirdiğimizde başka bir isim öne çıkabilir.

Bu yüzden tarihsel gerçekliği koruyan cevap şudur:

Sadrazamdan sonra bütün Osmanlı tarihi boyunca değişmeden geçerli olan tek bir “ikinci en yetkili kişi” yoktu.

Klasik dönemde şeyhülislâm ve kubbe vezirleri başta olmak üzere çeşitli yüksek makamlar önemliydi. XVIII. yüzyılda ise Bâbıâli'nin güçlenmesiyle sadâret kethüdâsı ve reîsülküttâb gibi makamların siyasî ağırlığı belirgin biçimde arttı.

Erkeklerin Konumu ve “Çözüm Odaklılık” Meselesi

Tarihsel toplumsal cinsiyet tartışmalarında erkeklerin deneyimlerini de tek tip kabul etmemek gerekiyor.

Devlet makamlarının erkeklere açık olması, bütün erkeklerin iktidar sahibi olduğu anlamına gelmiyordu. Bir sadrazam ile sıradan bir köylü erkek, bir medrese öğrencisi ile saray bürokratı aynı sosyal güce sahip değildi.

Bu nedenle erkeklerin tarihsel deneyimlerini yalnızca “ayrıcalıklı grup” olarak ele almak da eksik kalabilir.

Bazı erkekler devletin üst kademelerinde güç kazanırken bazıları ağır vergi yükleri, savaş seferberliği, ekonomik sıkıntılar veya sosyal statü sınırlamalarıyla karşı karşıya kalabiliyordu.

Bugünkü tartışmalarda erkeklerin çözüm odaklı yaklaşımlar geliştirmesi mümkün olabilir; ancak bunu bütün erkeklere atfetmek doğru değildir. Aynı şekilde kadınların sosyal eşitsizlikleri yalnızca duygusal biçimde deneyimlediğini varsaymak da kadınların tarih boyunca geliştirdiği ekonomik, hukuki, ailevi ve toplumsal stratejileri görmezden gelir.

Daha sağlıklı yaklaşım, insanların cinsiyetlerinden ziyade içinde bulundukları sosyal konumların ve sahip oldukları kaynakların nasıl farklı sonuçlar ürettiğine bakmaktır.

Benim Kaynaklara Yaklaşımım

Bu yazıda kişisel tarih deneyimi veya aile anlatısı üzerinden bir iddiada bulunmuyorum; konuya ilişkin değerlendirmeyi kurumsal ve akademik kaynaklara dayandırıyorum. Özellikle Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin “Sadrazam”, “Reîsülküttâb”, “Kubbe Veziri”, “Hükümet” ve “Vezir” maddeleri ile Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Osmanlı devlet teşkilatına ilişkin kaynaklarını esas aldım.

Bu kaynakların ortak biçimde gösterdiği şey, Osmanlı merkezî yönetiminin sabit bir “birinci, ikinci, üçüncü adam” listesinden çok daha karmaşık olduğudur.

Forumda Tartışmaya Değer Sorular

Sizce “sadrazamdan sonra en yetkili kişi kimdi?” sorusunu cevaplamak için makam sıralamasını mı, gerçek siyasî nüfuzu mu esas almak gerekir?

Şeyhülislâmın dinî-hukukî otoritesi ile sadrazamın idarî otoritesini aynı güç ölçüsü üzerinde karşılaştırmak mümkün müdür?

Bir makamın devlet içerisindeki prestijinin zamanla artması veya azalması bize sınıf yapısının değişimi hakkında ne söylüyor?

Kadınların resmî devlet makamlarında bulunmaması, onların siyasal veya ekonomik nüfuzlarının olmadığı anlamına gelir mi?

Osmanlı toplumundaki dinî, etnik ve bölgesel farklılıkları modern “ırk” kavramıyla açıklamak sizce ne ölçüde mümkün?

Ve belki de en önemli soru şu: Bir insanın gerçekten güçlü olup olmadığını anlamak için unvanına mı, karar alma süreçlerine erişimine mi, yoksa sahip olduğu ekonomik ve sosyal ağlara mı bakmalıyız?

Bu sorular üzerinden bakıldığında “sadrazamdan sonra kim vardı?” sorusu yalnızca bir tarih bilgisi sorusu olmaktan çıkıyor. Aynı zamanda iktidarın nasıl dağıtıldığını, hangi grupların devlet mekanizmalarına erişebildiğini ve toplumsal cinsiyet ile sınıfın bu erişimi nasıl biçimlendirdiğini sorgulayan daha geniş bir tarih tartışmasına dönüşüyor.

Kaynaklar

• Mehmet İpşirli, “Sadrazam”, Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.

• Recep Ahıshalı, “Reîsülküttâb”, Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.

• “Kubbe Veziri”, Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.

• Mehmet İpşirli, “Hükümet”, Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.

• Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Osmanlı Devlet Teşkilatı”.

Yanıtı dönemlere göre daha net yapılandırAna cevabı girişte açıkça belirt

Yanıtı dönemlere göre daha net yapılandır

Ana cevabı girişte açıkça belirt

Tekrarları azaltıp tartışmayı sıkılaştır